كه اگر حرارت باشد ميعه را ساقط كنند . [ ابو سهل ] ابو سهل گويد كه اگر سعال و نزله از برودت باشد گلقند عسلى به آب مطبوخ انجير و مويز و اصل السوس و پرسياوشان و بيخ باديان و روغن بادام شيرين استعمال كنند و سينه را به موم سرخ كه در روغن نرگس يا روغن سوسن گداخته باشند بمالند و آب باديان سبز مروق با شكر طبرز بنوشند پس اگر كهنه گردد بزر كتان اندك بريان كرده سائيده و انجير را جوشانيده صاف نموده عسل داخل كرده به قوام آورده بياميزند و بليسند . و اگر با رطوبت غليظ الزج باشد اندك فلفل سرمه سا نموده بياميزند و يا پودينه و تخم ترب و صمغ بطم و ميعه‌ى سائله و عسل با هم سرشته استعمال كنند و انجير خشك با جوز براى سعال مزمن باشد كه از آن رطوبت غليظ الزج برآيد تناول نمايند . [ گيلانى ] گيلانى مىنويسد كه علاج سعال حادث از ماده‌ى غليظ كه از سر به سوى ريه نازل شود تكيه سر به پارچه‌ى گرم يا بجا ورس گرم است تا آنكه گرمى او بفور دماغ برسد كه در اكثر به اين منقطع مىگردد و انكباب بر بخار شراب كه در آن سنگ گرم انداخته باشند و براى جذب ماده از حنك به سوى منحزين شونيز بريان و انيسون و قسط بپويند و ماء العسل و مطبوخ زوفا بنوشند و بزر كتان بريان به عسل سرشته‌ى تنها يا با قدرى فلفل بدهند و لعوقات مجفف مثل لعوق كندر و لعوق عنصل و لعوق كرنب استعمال نمايند و قرومائا به عسل سرشته صبح و شام خوردن نفع مىكند و آنچه قطع سيلان و تقويت رأس به غير اسخان مىنمايد حسب صبر مغسول سه درم تربد دو درم رب السوس يك درم است از دو ورم تا سه درم از آن بخورند و حمام استعمال نكنند مگر بعد نضج و بدن و قومين و جميع مفاصل بدن و ناف و مقعد را به روغن گرم بمالند و غذاى آنها به آب سبوس و عسل و روغن بادام و بدانچه ورز كام بارد مذكور شد بايد ساخت دهم او گويد كه سعال نزلى كه از قصاعد باده از معده به سوى دماغ داغدار او به سوى ريه و صدر باشد علاجش تنقيه‌ى معده به قى و اسهال و تقويت معده است . [ صاحب كامل و جامع ] صاحب كامل و جامع گويند كه هرگاه سعال از ماده‌ى بار و غليظ لزج باشد كه نفث او دشوار گردد بايد كه به تدبير مسخن ملطف و مقطع و منفى از اغذيه و ادويه پردازند اما اغذيه خبز خشكار و لحم دراج و تيهو و ندر و مطنجن به زيت و مرى و صعتر و كمون باشد يا نخوداب به زيت و شبت و دارچينى و خولنجان و بايد كه عسل و سكنجبين كه آن عسل يابس است تناول نمايند و گرماى شور به اندك خرونى بخورند نفع يابند و و سلق مطيب بحل و مرى و زيت و خردل و ترب و كراث شامى بريان و مانند آن مفيد و پسته و چلغوزه مويز منقى بخورند و احياناً بادام تلخ خورند و شراب كهنه معتدل المزاج بنوشند و تقليل غذا نمايند و در حمام بعد رياضت معتدل و قبل غذا داخل شوند و استعمال هوا زياده از آب نمايند و اما ادويه بايد كه ماء الزوفا بدهند به اين طور كه عناب بست عدد سپستان سى عدد مويز منقى بست درم انجير سفيد ده دانه پرسياوشان اصل السوس مقشر كوفته بنفشه تخم خطمى خبازى قنفوريون غليظ هر واحد چهارم درم بيخ از خرونقاع اوزوفاى خشك هر يك سه قدم زراوند مدحرج مصطكى عنصل بريان هر واحد دو درم همه را در چهار رطل آب به آتش ملايم بجوشانند تا به يك رطل آيد صاف نموده هر روز چهل درم از آن با يك درم تا يك مثقال معجون قفى ماليده و يك درم روغن بادام شيرين و يك درم روغن بادام تلخ بر آن ريخته نيم‌گرم نموده بنوشند و به اين نوع تا سه روز يا پنج روز به عمل آرند و چون خلط نضج و تلطيف يابد ادويه‌ى مسهل بلغم و اخلاط غليظ بدهند و اين حب در اين باب نافع است بگيرند تربد سفيد يك درم غاريقون چهار دانگ نمك سياه دو دانگ شحم حنظل تخم كرفس هر واحد ربع درم كوفته بيخته به آب سرشته حبها سازند و به آب نيم‌گرم استعمال نمايند و اين يك شربت است و اين حب نيز مسهل بلغم و از اول قوى است تربد سفيد غاريقون لامارج فيقرا هر يك درم رب السوس شخم حنظل انزروت هركدام نيم دره نمك سياه گلرخ هركدام يك دانگ كوفته بيخته حب سازند شربتى دو نيم درم تا سه درم به آب گرم و بعد از آن به استعمال سكنجبين عسلى به زودى مداومت كنند . و اگر زمانه تابستان باشد قى به آب ترب و سكنجبين و آب گرم در هر هفته يك دو بار به حسب غلبه‌ى فضول نمايند و آب سرد بسيار نبايد خورد در اكثر اوقات ماء العسل بنوشند و لعوق تخم كتان با عسل سرشته بدهند . و اگر قدرى فلفل سياه اضافه نمايند بهتر باشد . و اگر غلظ ماده و برودت آن زياده باشد اين لعوق استعمال نمايند جزام كتان بريان يك جزو كند نه نصف جزو قرومانا زيره سياه هركدام ربع جزو همه را كوفته بيخته به عسل مگس و عسل لبنى هركدام جزوى بسرشند و هر روز مقدار يك ملعقه از آن نهار بخورند و مثل آن وقت خواب به شب استعمال نمايند كه در تقطيع بلغم غليظ سينه و تلطيف آن به غايت قوى النفع است و حب صبر مغسول است در قول گيلانى گذشت ماتع سيلان نازل از سر به سوى صدر به غير حرارت است و اين منصوف نيز هر بامداد بدهند حب الرشاد ده درم شونيز چهار درم افيون